**जन्मदिनानिमित्त विशेष लेख**
**लेखन : परेश चौधरी**
भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास अनेक महान नेत्यांच्या त्यागाने, संघर्षाने आणि दूरदृष्टीने घडला आहे. या इतिहासात सरदार वल्लभभाई पटेल यांचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. स्वातंत्र्यपूर्व काळात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध शेतकऱ्यांना संघटित करून संघर्ष उभारण्यापासून ते स्वातंत्र्यानंतर देशातील ५६० हून अधिक संस्थानांचे भारतीय संघराज्यात विलीनीकरण करण्यापर्यंत त्यांनी बजावलेली भूमिका ऐतिहासिक ठरली. कणखर नेतृत्व, निर्णयक्षमता, संघटनकौशल्य आणि राष्ट्रहिताला सर्वोच्च स्थान देणारी भूमिका यामुळेच ते देशाचे 'लोहपुरुष' म्हणून ओळखले जातात.
सरदार वल्लभभाई झावेरभाई पटेल यांचा जन्म ३१ ऑक्टोबर १८७५ रोजी गुजरातमधील नडियाद येथे झाला. त्यांचे बालपण सामान्य शेतकरी कुटुंबात गेले. शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी वकिलीच्या क्षेत्रात स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. पुढील कायद्याच्या शिक्षणासाठी ते इंग्लंडला गेले. तेथून परतल्यानंतर अहमदाबाद येथे त्यांनी वकिली सुरू केली. उत्तम युक्तिवाद, अभ्यासपूर्ण मांडणी आणि निर्भीड स्वभाव यामुळे अल्पावधीतच ते नामांकित वकील बनले. सुरुवातीला राजकारणापासून दूर असलेल्या पटेल यांच्या आयुष्याला १९१७ मध्ये महात्मा गांधी यांच्या विचारांचा प्रभाव पडल्याने नवी दिशा मिळाली.
गांधीजींच्या विचारांनी प्रभावित झाल्यानंतर पटेल यांनी सार्वजनिक जीवनात सक्रिय सहभाग घेण्यास सुरुवात केली. १९१८ मध्ये गुजरातमधील खेडा जिल्ह्यात अतिवृष्टीमुळे पिकांचे मोठे नुकसान झाले होते. अशा परिस्थितीतही ब्रिटिश सरकार शेतकऱ्यांकडून पूर्ण महसूल वसूल करण्यावर ठाम होते. पटेल यांनी शेतकऱ्यांना संघटित करून महसूल न भरण्याच्या आंदोलनाचे नेतृत्व केले. शेतकऱ्यांच्या एकजुटीपुढे अखेर ब्रिटिश प्रशासनाला नमते घ्यावे लागले. या आंदोलनातून पटेल यांच्या नेतृत्वगुणांची देशाला ओळख झाली.
१९२० च्या असहकार आंदोलनात त्यांनी स्वदेशीचा स्वीकार केला. परदेशी कपड्यांचा त्याग करून खादीचा वापर सुरू केला. गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील विविध आंदोलनांमध्ये त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. देशातील जनतेला स्वातंत्र्याच्या लढ्यासाठी संघटित करण्याचे काम त्यांनी सातत्याने केले.
पटेल यांच्या राजकीय जीवनातील सर्वात महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे १९२८ मधील बारडोली सत्याग्रह. ब्रिटिश सरकारने शेतसाऱ्यात अन्यायकारक वाढ केल्याने बारडोलीतील शेतकरी अडचणीत आले होते. पटेल यांनी शेतकऱ्यांना एकत्र आणत या अन्यायाविरोधात संघटित लढा उभारला. त्यांच्या नियोजनबद्ध नेतृत्वामुळे आंदोलनाला व्यापक यश मिळाले आणि ब्रिटिश सरकारला महसूलवाढीचा निर्णय मागे घ्यावा लागला. या आंदोलनातील त्यांच्या नेतृत्वाने प्रभावित होऊन बारडोलीतील जनतेने त्यांना 'सरदार' ही उपाधी दिली. तेव्हापासून वल्लभभाई पटेल हे सरदार वल्लभभाई पटेल म्हणून देशभर ओळखले जाऊ लागले.
अहमदाबादच्या सार्वजनिक जीवनातही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. १९१७ ते १९२४ या काळात त्यांनी नगरपालिका प्रशासनात काम केले. १९२४ ते १९२८ या काळात ते अहमदाबाद नगरपालिकेचे अध्यक्ष होते. शहराच्या नागरी सुविधांसह प्रशासनातील सुधारणा आणि सार्वजनिक प्रश्न सोडविण्यावर त्यांनी भर दिला. १९३१ मध्ये कराची येथे झालेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अधिवेशनाचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषविले. स्वातंत्र्यलढ्यातील सहभागामुळे त्यांना अनेकदा कारावास भोगावा लागला. १९३० च्या मिठाच्या सत्याग्रहात आणि १९४२ च्या भारत छोडो आंदोलनातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली.
स्वातंत्र्यप्राप्तीच्या काळात देशासमोर अनेक राजकीय आव्हाने उभी होती. फाळणीमुळे निर्माण झालेली परिस्थिती, सामाजिक अस्थिरता आणि संस्थानांचे भवितव्य हे प्रश्न देशाच्या एकात्मतेसाठी मोठे आव्हान होते. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. त्यानंतर सरदार पटेल यांनी स्वतंत्र भारताचे पहिले उपपंतप्रधान आणि गृहमंत्री म्हणून जबाबदारी स्वीकारली. त्यांच्याकडे संस्थानांच्या विलीनीकरणाची महत्त्वपूर्ण जबाबदारीही सोपविण्यात आली.
स्वातंत्र्याच्या वेळी भारतात ५६० हून अधिक संस्थाने अस्तित्वात होती. या संस्थानांवर विविध राजे आणि नवाबांचे राज्य होते. ब्रिटिश सत्ता संपल्यानंतर या संस्थानांचे भवितव्य अनिश्चित होते. काही संस्थानांना स्वतंत्र राहण्याची इच्छा होती, तर काहींचा भारतात विलीन होण्यास विरोध होता. अशा गुंतागुंतीच्या परिस्थितीत सरदार पटेल यांनी आपल्या राजकीय दूरदृष्टीचा, मुत्सद्देगिरीचा आणि ठाम निर्णयक्षमतेचा वापर केला. व्ही. पी. मेनन यांच्या सहकार्याने त्यांनी संस्थानांच्या राजांशी चर्चा करून त्यांना भारतीय संघराज्यात सहभागी होण्यासाठी तयार केले.
हैदराबाद, जुनागढ आणि जम्मू-काश्मीर या संस्थानांचा प्रश्न विशेष गुंतागुंतीचा होता. या प्रश्नांवर केंद्र सरकारला वेगवेगळ्या परिस्थितीनुसार राजनैतिक आणि प्रशासकीय पातळीवर निर्णय घ्यावे लागले. हैदराबादच्या विलीनीकरणासाठी १९४८ मध्ये लष्करी कारवाई करण्यात आली. जुनागढच्या प्रश्नावरही राजनैतिक आणि प्रशासकीय मार्गाने तोडगा काढण्यात आला. जम्मू-काश्मीरचे भारतात विलीनीकरण स्वतंत्र राजकीय आणि लष्करी परिस्थितीत झाले. या सर्व घडामोडींमध्ये पटेल यांची भूमिका महत्त्वपूर्ण होती.
देशातील विविध संस्थानांना एका संघराज्याच्या चौकटीत आणण्याचे काम सोपे नव्हते. मात्र, पटेल यांच्या ठाम नेतृत्वामुळे भारतीय संघराज्याची पायाभरणी मजबूत झाली. त्यांच्या या ऐतिहासिक योगदानामुळे त्यांना 'भारताचे लोहपुरुष' म्हणून गौरविण्यात आले.
सरदार पटेल यांचे निधन १५ डिसेंबर १९५० रोजी मुंबई येथे झाले. त्यांच्या राष्ट्रसेवेची दखल घेत भारत सरकारने १९९१ मध्ये त्यांना मरणोत्तर 'भारतरत्न' या देशातील सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले. त्यांच्या जयंतीनिमित्त ३१ ऑक्टोबर हा दिवस २०१४ पासून 'राष्ट्रीय एकता दिवस' म्हणून साजरा केला जातो.
**जन्मदिनानिमित्त स्मरण करताना...**
आज सरदार वल्लभभाई पटेल यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ एका महान नेत्याला अभिवादन करणे नव्हे, तर त्यांनी देशासमोर ठेवलेल्या राष्ट्रीय एकात्मता, दृढनिश्चय आणि कर्तव्यनिष्ठेच्या मूल्यांचा पुनर्विचार करणे होय. स्वातंत्र्य मिळविण्यासाठी संघर्ष करणाऱ्या आणि स्वातंत्र्यानंतर देशाची अखंडता टिकविण्यासाठी आयुष्य झोकून देणाऱ्या या महान व्यक्तिमत्त्वाचे योगदान भारतीय इतिहासात अजरामर आहे.
शेतकऱ्यांच्या हक्कांसाठी उभारलेला संघर्ष, स्वातंत्र्य चळवळीतील सहभाग आणि स्वतंत्र भारताच्या एकीकरणासाठी केलेले ऐतिहासिक कार्य या सर्व गोष्टी त्यांच्या नेतृत्वाची साक्ष देतात. आज देशाच्या एकात्मतेसमोर कोणतेही आव्हान उभे राहिले, तरी पटेल यांचे विचार आणि कार्य आपल्याला संघटित राहण्याची प्रेरणा देतात. राष्ट्रहित सर्वोच्च मानून कठोर निर्णय घेण्याची त्यांची वृत्ती आजही प्रत्येक भारतीयासाठी मार्गदर्शक आहे.
अशा या कणखर नेतृत्वाला, राष्ट्राच्या एकात्मतेच्या शिल्पकाराला आणि भारताच्या लोहपुरुषाला जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!
